* ( دُونَ ذلِكَ ) * عذابى غير از عذاب روز آخرت يعنى با وجود عذاب آخرت عذابى ديگر ايشان را هست كه آن عذاب قبر است يا مؤاخذهء ايشان در دنيا بقتل در روز بدر يا بقحط در مدت هفت سال يا جميع مصايب دنيا اين كلام نيز محتمل عموم و خصوص است * ( وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ ) * و ليكن بيشترين كفار * ( لا يَعْلَمُونَ ) * نميدانند وقوع آن عذاب را و از آن خبر ندارند * ( وَاصْبِرْ ) * و شكيبايى كن اى محمد ( ص ) * ( لِحُكْمِ رَبِّكَ ) * مر حكم پروردگار خود را درباره ايشان و تو كه آن امهال ايشان است و ابقاى تو در مشقت كشيدن ايشان * ( فَإِنَّكَ ) * پس بدرستى كه تو * ( بِأَعْيُنِنا ) * به غير عنايت و نگهداشت مايى اينكلمه در موضع مرئى مستعمل است يعنى بحيثيتى هستى كه ما ترا مىبينيم و هيچ چيز از احوال تو بر ما پوشيده و پنهان نيست پس به نظر لطف و عنايت محافظت تو ميكنيم از مكر و ضرر اهل شر نسبت به تو ايراد عين به صورت جمع بواسطه آنست كه ضمير متكلم بصيغهء جمع واقع شده و يا به جهت مبالغه بكثرت اسباب حفظ * ( وَسَبِّحْ ) * و تسبيح كن و بپاكيزگى خداى خود را ياد كن * ( بِحَمْدِ رَبِّكَ ) * در حالتى كه آن مقترن باشد به حمد پروردگار تو مراد از تسبيح و تحميد نماز است از قبيل تسميهء شيئى باسم جزء يعنى نماز گذار * ( حِينَ تَقُومُ ) * هنگامى كه برخيزى از خواب و آن نماز صبح است و گويند كه مراد آنست كه بكوى سبحانك اللهم و بحمدك يا سبحانك اللهم و بحمدك لا إله الا انت يا سبحانك اللهم و بحمدك لا إله الا انت اغفر لى و تب على خطايى در زمانى كه برخيزى از مجلس خود و در خبر آمده كه هر كه در وقت برخواستن از مجلس بگويد كه سبحانك اللهم و بحمدك اشهد ان لا إله الا انت استغفرك و اتوب اليك كفارهء هر لغو و لهوى باشد كه در آن مجلس واقع شده باشد و اگر مجلس خير بوده خير برو زياده گردد و هر كه در آن مجلس بوده باشد آمرزيده گردد ببركات اين كلمات و گويند كه مراد آنست كه چون به نماز برخيزى بگوى كه سبحانك اللهم و بحمدك و تبارك اسمك و تعالى جدك و لا إله غيرك و از كلبى مرويست كه مراد آنست كه چون به نماز برخيزى تسبيح و تحميد كن تا آنكه به نماز مشغول شوى و نزد بعضى مراد قيام است از قيلوله به نماز ظهر يعنى هر گاه از خواب چاشت برخيزى به نماز پيشين اقدام نماى از ابن عباس و حسن منقولست كه مراد دو ركعت نافلهء صبح است بعد از برخواستن از خواب * ( وَمِنَ اللَّيْلِ ) * و در بعضى از شب * ( فَسَبِّحْه ) * پس نماز گذار خداى را مراد نماز شام و خفتن است و گويند مراد نافلهء ليليه است و شبهه نيست در آنكه صلوة ليليه از ريا دور تر و بر نفس دشوارتر است و لهذا آن را بذكر ممتاز ساخت و مقدم